Việt Nam đang đối mặt với câu hỏi chiến lược về mức độ tham gia vào các dự án công nghệ cao như đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam và điện hạt nhân. Tại hội thảo do Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường tổ chức sáng 15/6, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh vai trò nền tảng của công nghiệp vật liệu và cơ khí chế tạo trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Dù được xác định là xương sống của nền kinh tế tự chủ, năng lực nội địa hóa các vật liệu chiến lược và thiết bị công nghệ cao vẫn còn nhiều hạn chế.

Dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam không chỉ là công trình giao thông lớn nhất lịch sử mà còn là cơ hội để nâng cấp ngành công nghiệp chế tạo trong nước. Tuy nhiên, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải đặt ra câu hỏi về khả năng tham gia vào chuỗi giá trị, từ việc sản xuất thép ray đặc chủng, bê tông tính năng cao đến hệ thống điện khí hóa và thiết bị giảm chấn. Yêu cầu kỹ thuật khắt khe buộc Việt Nam phải đầu tư bài bản vào công nghệ lõi và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Tương tự, chương trình điện hạt nhân đặt ra tiêu chuẩn cao hơn về vật liệu như thép đặc chủng, hợp kim chịu nhiệt và vật liệu chống bức xạ. Dù kinh nghiệm quốc tế cho thấy các chương trình hạt nhân có thể thúc đẩy mạnh ngành luyện kim và cơ khí chính xác, Việt Nam hiện vẫn thiếu chiến lược tổng thể, doanh nghiệp dẫn dắt và chế độ đãi ngộ nhân tài. Việc nâng cao năng lực sản xuất vật liệu bán dẫn, thiết bị sản xuất chip và vật liệu cho AI, robot, quốc phòng đang trở thành yêu cầu cấp thiết để tăng năng lực cạnh tranh quốc gia.